← Alle artikels

Is mijn hond gelukkig? De signalen die wel iets zeggen

12 min leestijd

Delen:
Zwarte labrador die met zijn kop op een gebloemd kussen ligt en opzij naar de camera kijkt

Er bestaat geen test die uitwijst of je hond gelukkig is. Dat klinkt als een slap begin van een artikel, maar het is vrij letterlijk wat er in de documenten staat die daarover zouden moeten gaan. De Vlaamse Codex Dierenwelzijn noemt pijn, lijden en angst, en het woord spel komt er niet in voor. Het model waarmee welzijnsonderzoekers werken, gebruikt het woord gelukkig geen enkele keer. En de twee signalen waar zowat elke eigenaar op afgaat, de kwispelende staart en het spelende lijf, blijken in de literatuur allebei twee kanten op te wijzen. Dat is geen reden om de vraag te laten vallen. Het is een reden om anders te kijken: niet naar een los signaal op een los moment, maar naar wat er over een week of een maand verandert. Hieronder staat wat er gemeten is, wat er niet gemeten is, en wat je thuis wel kan bijhouden.

De wet vraagt voeding, verzorging, huisvesting en beschutting, en noemt spel nergens

Begin bij het document dat in Vlaanderen bepaalt wat jij je hond verschuldigd bent. De Vlaamse Codex Dierenwelzijn, het decreet van 17 mei 2024, legt in artikel 10, paragraaf 1 de kernplicht neer: wie een dier houdt, neemt de nodige maatregelen om het dier te voorzien van aangepaste voeding, verzorging, huisvesting en beschutting. Vier woorden, en daarmee is de opsomming rond.

Daarnaast staat er meer dan je zou denken. Artikel 4 erkent dat een dier specifieke behoeften heeft. Artikel 5 zegt dat er rekening gehouden moet worden met de fysiologische en ethologische behoeften van het dier. Artikel 10, paragraaf 2 eist voldoende ruimte en bewegingsvrijheid volgens die ethologische behoeften, en bepaalt dat een dier niet gewoonlijk of constant wordt vastgemaakt of opgesloten. Het woord ethologisch doet daar veel werk: het verwijst naar het natuurlijke gedrag van de soort, zonder dat de tekst ergens uitschrijft welk gedrag dat is.

Interessanter is wat er niet staat. In de tekst die wij konden lezen komen de woorden spel, spelen, gedragsbehoefte, verveling, stress, plezier, geluk en sociaal contact geen enkele keer voor. De vijf vrijheden, het raamwerk dat in zowat elke folder over dierenwelzijn opduikt, staan er evenmin in. Wat er wel in staat, en ruim: pijn, lijden en angst, telkens in verbodsbepalingen. Het woord welzijn zelf komt op zeker vijftien plaatsen voor, maar in die tekst staat nergens een definitie van dierenwelzijn; artikel 5 zegt alleen dat het decreet beoogt het dierenwelzijn te waarborgen en te versterken.

Twee eerlijke kanttekeningen. Wij lazen de integrale tekst tot artikel 73, waar de extractie afbrak; ongeveer dertienduizend tekens aan slotbepalingen hebben wij niet gezien. En de woordencontrole hierboven is een manuele lezing van die tekst, geen machinale zoekopdracht op het officiele register. Wat in Vlaanderen verder wel afdwingbaar is, van chipplicht tot leibandregels, staat uitgewerkt in onze post over de hondenwetgeving.

Het model dat de wetenschap gebruikt, kent het woord gelukkig niet

De wet schrijft minima, dus dat ze zwijgt over plezier is nog te begrijpen. Maar kijk dan naar het instrument waarmee welzijnsonderzoekers zelf werken. Een van de meest gebruikte raamwerken is het Five Domains Model, in zijn huidige vorm beschreven door Mellor en collega’s in het tijdschrift Animals, jaargang 10, nummer 10, artikel 1870, gepubliceerd op 14 oktober 2020.

Het model heeft vijf domeinen: voeding, fysieke omgeving, gezondheid, gedragsinteracties en, als vijfde, de mentale toestand. De eerste vier domeinen leveren de waarneembare feiten; het vijfde is de plek waar de gevoelens terechtkomen die je daaruit afleidt. In de eerste versie uit 1994 bevatte dat vijfde domein precies zes ingangen: dorst, honger, angst, vrees, pijn en, als restcategorie, distress. Zes negatieve toestanden, en verder niets.

De auteurs beschrijven zelf hoe lang dat zo bleef. Ongeveer vijftien jaar lang ging vrijwel alle wetenschappelijke aandacht naar negatieve welzijnstoestanden en naar de omstandigheden die dieren onaangename ervaringen bezorgden, schrijven zij. Pas vanaf het begin van de jaren tweeduizend gaven welzijnsonderzoekers in toenemende mate aandacht aan positieve affectieve ervaringen.

Die onbalans staat nog altijd in het artikel zelf. De negatieve gevoelens worden met naam genoemd en het zijn er negentien: ademnood, dorst, honger, pijn in ongeveer dertig varianten, misselijkheid, duizeligheid, verzwakking, zwakte en ziekte, plus frustratie, woede, hulpeloosheid, eenzaamheid, verveling, neerslachtigheid, angst, vrees, paniek en hypervigilantie. De positieve kant wordt in een enkele zin afgehandeld met zes brede termen: vormen van comfort, plezier, interesse, gehechtheid, zelfvertrouwen en een gevoel van controle.

En dan het woord zelf. In de volledige tekst van dat artikel, bijna honderdduizend tekens, komt happy geen enkele keer voor en happiness evenmin. Het woord play staat er precies een keer, in de combinatie speelgedrag en seksuele activiteit. Het raamwerk waarmee welzijnsonderzoekers werken, heeft met andere woorden geen vakje voor de vraag die jij stelt.

De enige plek waar levenskwaliteit in de praktijk formeel gemeten wordt

Blijft over: de dierenarts. Daar bestaan wel degelijk gevalideerde vragenlijsten over levenskwaliteit. Alleen worden ze op een heel bepaald moment ingevuld.

In een overzichtsartikel uit 2023 in hetzelfde tijdschrift Animals, jaargang 13, nummer 11, artikel 1850, schrijven Novack en collega’s het zonder omwegen: beoordelingen van levenskwaliteit worden in de klinische praktijk alleen gebruikt tijdens de zorg in de laatste levensfase, om een euthanasiebeslissing te onderbouwen. Dat is de plek waar de levenskwaliteit van de gemiddelde hond voor het eerst en voor het laatst formeel op papier komt.

Dezelfde auteurs leggen ook uit waarom die lijsten je nu niet helpen. De vragenlijsten die eigenaars invullen, schrijven zij, bevatten geen basismetingen voor wanneer het dier gezond is, en evenmin robuuste positieve welzijnsindicatoren, en daardoor zijn ze ontoereikend om vast te stellen hoe het welzijn van een ogenschijnlijk gezond gezelschapsdier verbeterd zou kunnen worden. Geluk noemen zij subjectief en moeilijk te kwantificeren zonder stevigere, geoperationaliseerde definities.

Dat is de kern van het probleem in een zin. Er bestaat een meetinstrument voor het einde en geen nulmeting voor de rest van het leven. Wie wil weten of het beter of slechter gaat, heeft eerst een punt nodig om vanaf te meten, en dat punt moet je zelf zetten.

De kwispel heet in 2024 nog altijd wetenschappelijk ongrijpbaar

Als de instrumenten je niet verder helpen, val je terug op wat je ziet. En wat vrijwel iedereen als eerste ziet, is de staart.

Begin 2024 verscheen in Biology Letters, het tijdschrift van de Royal Society, een stuk met de titel Why do dogs wag their tails, van Leonetti, Cimarelli, Hersh en Ravignani, jaargang 20, artikelnummer 20230407. Het is formeel gelabeld als opinion piece en noemt zichzelf in de tekst een korte review. Belangrijk om te weten: het artikel vermeldt geen databanken, geen zoektermen en geen aantal gescreende of opgenomen studies. Er zit dus geen systematische telling achter, en dat zeggen wij er liever bij dan dat het als meta-analyse circuleert.

De bevindingen zijn er niet minder scherp om. De auteurs noemen kwispelen wetenschappelijk ongrijpbaar en schrijven in hun conclusie dat de mechanismen en de ontogenie ervan nog steeds slecht begrepen worden. In de inleiding staat dat de kwantitatieve studies tot op vandaag lappendekenresultaten hebben opgeleverd en dat een uitgewerkt theoretisch kader ontbreekt. Over het zenuwstelsel: er is weinig bekend over hoe staartbewegingen neurofysiologisch aangestuurd worden.

En ook hier de woordentest. In de tweeëntachtig procent van het document die wij woordelijk konden lezen, zo’n veertigduizend van de bijna negenenveertigduizend tekens, komt happy niet voor en happiness evenmin. Het woord welfare staat er wel, maar uitsluitend in de literatuurlijst, nergens in de lopende tekst. Een artikel dat de kwispel van alle kanten bekijkt, raakt het begrip welzijn in zijn eigen betoog dus niet aan.

De omkering: de agressieve honden kwispelden meer

Dezelfde review bevat een zin die de hele volkswijsheid onderuithaalt. Kwispelen wordt regelmatig geassocieerd met zowel positieve als negatieve opwinding, schrijven de auteurs. Niet met blijheid, maar met opwinding, en opwinding heeft geen plus of min.

Het voorbeeld dat ze erbij geven is nog ongemakkelijker. In een van de besproken studies kwispelden agressieve honden meer dan niet-agressieve honden, en hadden ze bovendien lagere serotoninewaarden. De review noemt dat met zoveel woorden een resultaat dat tegen de intuïtie ingaat van de wijdverbreide menselijke overtuiging die kwispelen aan een positieve lading koppelt.

Over cortisol is het beeld al even wankel: de verbanden tussen kwispelen en cortisol lopen volgens de auteurs niet consistent over de studies heen. Hun eigen voorstel is dan ook om kwispelen niet langer als een ja-of-neegedrag te behandelen, maar op te splitsen in meetbare parameters, zoals frequentie, amplitude en richting.

Wat er wel vrij stabiel in de literatuur staat, is het tegenovergestelde einde van het spectrum: over de hondachtigen heen wordt kwispelen met een lage staartdracht vaak gebruikt als zichtbaar teken van bedaring, onderwerping of niet-agressieve bedoelingen. Een kwispelende staart die laag hangt zegt dus iets anders dan dezelfde beweging hoog boven de rug. Niet de beweging telt, maar de hoogte en de rest van het lichaam.

Links, rechts, en de aantallen die er niet bij staan

De bekendste bevinding over kwispelen gaat over asymmetrie, en ze is in de populaire pers ongeveer honderd keer naverteld. De review vat ze samen: honden vertonen een kwispelbias naar rechts, aangestuurd door de linker hersenhelft, bij prikkels met een positieve emotionele lading, zoals de eigenaar of een bekende persoon. Een bias naar links, en dus activatie van de rechter hersenhelft, hoort bij prikkels die terugtrekking uitlokken, zoals een onbekende, dominante hond.

Er is zelfs een vervolg op: honden die naar videosilhouetten van kwispelende soortgenoten keken, vertoonden meer gedragsmatige en fysiologische stresstekens bij silhouetten met een linkse bias dan bij silhouetten met een rechtse. En in een korte studie bij volwassen beagles verschoof de kwispelbias van links naar rechts naarmate de honden vertrouwder raakten met een proefleider.

Nu de kanttekening die erbij hoort en die je in de navertellingen zelden tegenkomt: de review geeft voor geen van die studies een steekproefgrootte. Niet voor het oorspronkelijke asymmetrieonderzoek, niet voor de videostudie, niet voor de beaglereeks. Je krijgt de richting van het effect, nergens het aantal honden. Dat maakt de bevinding niet onjuist, maar het maakt haar wel moeilijker te wegen dan de stelligheid waarmee ze rondgaat.

De auteurs besluiten met twee verklaringen voor het kwispelen zelf, en allebei zijn het hypotheses. De eerste: het gedrag zou een bijproduct kunnen zijn van selectie op iets anders, zoals tamheid of vriendelijkheid tegenover mensen. Zij wijzen daarbij op het Russische zilvervosexperiment, waar op kwispelen nooit rechtstreeks geselecteerd werd en de tam gefokte vossen toch hondachtig kwispelden en vaker een gekrulde staart hadden. De tweede, die zij domesticated rhythmic wagging noemen: mensen zouden rechtstreeks geselecteerd hebben op honden die meer en ritmischer kwispelden, omdat ons brein ritmische prikkels prettig vindt en ze het beloningssysteem aanspreken. In die lezing zegt de kwispel evenveel over ons als over de hond.

Spelen: de paarden die het meest speelden, waren er het slechtst aan toe

Het tweede signaal waar iedereen op afgaat is spel. Een hond die speelt, voelt zich goed; zo luidt de redenering. Ook die is getoetst, en het resultaat is onaangenaam.

In 2015 publiceerden Blois-Heulin en collega’s in Animal Behavior and Cognition, jaargang 2, nummer 2, pagina’s 156 tot 185, een stuk met de titel Animal Welfare: Could Adult Play be a False Friend. Zij testten of spel bij volwassen dieren werkt als betrouwbare indicator van goed welzijn.

Bij manegepaarden, negenentwintig dieren, speelden er tweeëntwintig minstens een keer; een paard speelde twintig keer in twee uur. De auteurs vonden positieve correlaties tussen spelfrequentie enerzijds en agressief gedrag, oxidatieve stress en de totale chronische-stressscore anderzijds. Met stereotiep gedrag was er geen duidelijk verband. Bij paarden die in meer natuurlijke omstandigheden leefden, werden over tweeënvijftig observatie-uren in het totaal tien speelsessies gezien, bij drie van de vijf dieren.

Het patroon herhaalde zich bij apen. Bij resusapen kwam volwassen spel alleen voor in de intensieve kweeksituatie, bij zes volwassen wijfjes, met percentages tussen 0,41 en 2,31. Bij javaanse makaken in gevangenschap speelden achtenzestig van de tachtig wijfjes minstens een keer, met sterk uiteenlopende frequenties van 0,42 tot 13,87.

De conclusie in de samenvatting is er niet om heen te draaien: spel is geen betrouwbare indicator van welzijn, want de paarden en de volwassen makaken die het meest speelden, waren ook de dieren die de sterkste signalen van slecht welzijn vertoonden. Volwassen spel is volgens de auteurs eerder een teken dat het organisme stress moet afvoeren. Dit onderzoek ging niet over honden, en dat moet je meewegen. Maar het is wel de reden om spel nooit als je enige bewijsstuk te gebruiken.

Waarom spel juist kan stijgen als het slechter gaat

De breedste analyse van die vraag staat in Animal Behaviour, jaargang 81 uit 2011, pagina’s 891 tot 899, waar Held en Špinka het hele veld overlopen onder de titel Animal play and animal welfare. Hun vertrekpunt is precies de aanname die jij en ik maken: het is verleidelijk om spel te zien als luxegedrag waarvan het niveau de welzijnstoestand van een dier weergeeft.

Daarna laten zij zien hoe vaak dat niet klopt. Spel kan toenemen in stressvolle situaties en als antwoord op verminderde ouderzorg, en het kan terugveren na een periode van onthouding. Kittens bij wie de melkgift en de moederzorg beperkt werden, speelden meer dan de controlegroep. Biggen uit kale hokken speelden meer dan biggen uit verrijkte hokken zodra ze in een nieuwe ruimte kwamen. Kalveren galopperen en bokken meer na een periode van opsluiting dan kalveren die niet opgesloten zaten. Ratten vertonen een terugveereffect na een isolatie van een dag of langer. Spel weerspiegelt, schrijven de auteurs, niet consistent gunstige omgevingsomstandigheden.

Zij vatten de mogelijkheden samen in drie bewegingen. Spel kan wijken voor gedrag dat dringender is. Het kan juist toenemen omdat het het dier beschermt tegen de gevolgen van verslechterde omstandigheden. Of het kan eerst onderdrukt worden en daarna boven het uitgangsniveau uitstijgen.

Eerlijkheidshalve hoort de andere kant erbij, want die staat in hetzelfde stuk. Voedseltekort dreef het spel wel degelijk naar beneden: bij resusapen op Cayo Santiago werd een zeventienvoudige daling van het speelgedrag gezien, en bij stokstaartjes verdubbelde het spel ruimschoots toen er bijgevoerd werd. De eindconclusie van de auteurs is dan ook genuanceerder dan de losse voorbeelden: spel is veelbelovend als welzijnsindicator en ook als middel om welzijn te verbeteren, maar zij wijzen op moeilijkheden bij de studie en de interpretatie ervan. Hun scherpste zin over sociaal spel luidt dat stoeispel en andere vormen van sociaal spel dus niet altijd betekenen dat dieren plezier en goed welzijn ervaren.

De gevalideerde schaal voor gezinshonden, en hoe ze gebouwd is

Er bestaat wel degelijk een gevalideerde schaal die de levenskwaliteit van een gewone gezinshond probeert te vangen. Ze heet Lincoln P-QoL en staat beschreven door Hall, Brown en Mills in Frontiers in Veterinary Science, jaargang 6, gepubliceerd op 26 september 2019, met DOI 10.3389/fvets.2019.00326.

De opzet verdient uitleg, want ze bepaalt wat je met het instrument kan. Van de 523 mensen die begonnen, vulden er 402 de vragenlijst volledig in. Het waren allemaal hondeneigenaars die ouder zijn van een kind tussen drie en zestien jaar: 194 met een kind zonder ontwikkelingsstoornis en 208 met een kind met een neurologische ontwikkelingsstoornis. Ze werden geworven via persberichten, sociale media en de eigen hondeneigenaarsdatabank van de universiteit, met een cadeaubon van vijftig pond als trekking. Het is dus geen willekeurige steekproef van honden, maar een steekproef van gezinnen met kinderen.

De schaal zelf telt tweeëntwintig gedragingen, verdeeld over drie constructen, en elk gedrag krijgt een 1 of een 0. Er zit geen factoranalyse achter: de data voldeden niet aan de voorwaarden voor een principale-componentenanalyse, dus de gedragingen zijn gegroepeerd uitsluitend op basis van Spearman-correlaties tussen de items, waarna een expertgroep de indeling nakeek.

De interne consistentie is op zich netjes. Cronbachs alfa bedraagt 0,925 voor het construct Excitability, 0,753 voor Calmness en 0,863 voor Fearfulness. Wat wij niet konden lezen, is de discussie en de limitatieparagraaf van het artikel; die viel buiten het deel dat woordelijk binnenkwam. Houd dat in gedachten bij alles wat hierna komt.

In die schaal staat geeuwen bij kalmte en spelen bij het construct dat negatief uitpakt

Nu wordt het interessant, want de inhoud van die drie constructen botst met wat in zowat elke gids over hondentaal staat.

Het construct Calmness bestaat uit precies drie gedragingen: dicht bij het kind zijn, ontspannen liggen, en geeuwen. Geeuwen staat daar dus aan de kalme kant. In de gangbare literatuur over stresssignalen geldt geeuwen buiten de slaapcontext juist als een van de klassieke spanningstekens.

Het construct Excitability telt negen gedragingen, en daar zitten de speelbuiging en het spelen met speelgoed bij, samen met repetitief gedrag, springen, kauwen, vocaliseren en het negeren van commando’s. In de samenvatting van het artikel staat dat de constructen Excitability en Fearfulness samenhingen met een negatieve invloed op de gezondheid van de hond en op de band tussen hond en eigenaar, terwijl Calmness samenhing met een positieve invloed op die band. Spelen scoort in deze schaal dus op het construct dat de verkeerde kant op wijst, en samen rustig tijd doorbrengen op het construct dat de goede kant op wijst.

Dat is minder tegenstrijdig dan het lijkt, en de verklaring is de sleutel van dit hele artikel. De auteurs schrijven zelf dat levenskwaliteit beoordeeld kan worden vanuit gedragingen die horen bij positieve en negatieve toestanden van arousal, oftewel van opwinding. Arousal is een maat voor hoe hoog een dier staat, niet voor welke kant het op staat. Vrijwel alles wat je bij een hond van buitenaf kan aflezen, meet de hoogte en niet de richting. Een hond die springt, piept en rondjes draait, staat hoog. Of dat van blijdschap of van spanning is, zie je aan die opwinding zelf niet.

Wat 1.190 baasjes herkenden, en wat ze niet herkenden

De grootste bevraging over dit onderwerp staat in het Journal of Veterinary Behavior, jaargang 7, nummer 4 uit 2012, pagina’s 213 tot 219, van Mariti, Gazzano en collega’s, onder de titel Perception of dogs’ stress by their owners. Tussen juli 2007 en april 2008 werden 1.190 vragenlijsten ingevuld, bij twintig dierenartsenpraktijken in Midden-Italië en via persoonlijke contacten, telkens door een getrainde medewerker die de antwoorden noteerde. De eigenaars kregen een gesloten lijst van negentien gedragingen voorgelegd met de vraag welke daarvan op stress kunnen wijzen.

De cijfers die het artikel per gedrag geeft, zijn opgesplitst naar de eigenaars die de juiste definitie van stress aankruisten en de eigenaars die dat niet deden. Aan de bovenkant van de lijst staat beven, met 64,7 procent bij de eerste groep en 47,8 procent bij de tweede. Daarna komen janken of piepen met 56,7 en 50,1, hijgen met 47,2 en 41,4, agressief gedrag met 46,8 en 43,0, en overmatig blaffen met 44,0 en 46,6.

Aan de onderkant staan precies de signalen die moderne gidsen over hondentaal vooraan zetten. Neuslikken: 4,7 en 4,0 procent. Een poot optillen: 6,1 en 6,2. Veel eten of drinken: 7,3 en 5,4. Geeuwen: 8,5 en 10,0. Het hoofd wegdraaien: 11,4 en 7,9. Overmatig likken van de eigen vacht: 14,4 en 10,2. Ergens anders naar kijken: 16,6 en 9,4. Met andere woorden: de subtielste gedragingen uit die lijst werden door ongeveer een op twintig eigenaars aangekruist, de meest uitgesproken door bijna twee op drie.

De auteurs formuleren het zelf scherp: de subtielere tekens werden niet als mogelijke stressindicatoren beschouwd, ze gaan vaak onopgemerkt voorbij en worden door eigenaars soms zelfs verkeerd geïnterpreteerd, waardoor weinig eigenaars stress in een vroeg stadium juist kunnen inschatten en er dan al iets aan kunnen doen.

Nog twee cijfers uit hetzelfde onderzoek, en een voorbehoud. 59,6 procent van de eigenaars, 709 mensen, koos de juiste omschrijving van stress; 19,7 procent, 234 mensen, vond het een kortdurende verstoring zonder gevolgen voor de hond. Opleidingsniveau hing samen met het kennen van die definitie, van 27,3 procent bij wie alleen lager onderwijs volgde tot ruim zestig procent bij wie secundair of hoger onderwijs afrondde, maar had volgens de resultaten geen statistisch betekenisvol effect op het herkennen van de gedragingen zelf. Dat laatste wringt licht met de samenvatting van het artikel, die wel een verband met opleiding claimt. Het voorbehoud: de totaalpercentages per gedrag staan in twee figuren die wij niet konden uitlezen, dus de getallen hierboven zijn de twee deelgroepen en niet het gemiddelde over alle 1.190 eigenaars.

De signalen die niet eens op die lijst van negentien stonden

Er zit nog een tweede laag in dat onderzoek, en die valt pas op als je de lijst van negentien gedragingen naast een hedendaagse gids over hondentaal legt.

Vijf signalen die vandaag standaard vooraan staan, kwamen in die lijst helemaal niet voor: het hele lijf uitschudden alsof de hond nat is, zich verstoppen, de oren laag en naar achter leggen, de staart tussen de poten trekken, en bevriezen. Het dichtstbijzijnde item was lage activiteit, dat door 34,8 respectievelijk 22,5 procent genoemd werd, maar dat is niet hetzelfde als het korte, scherpe stilvallen dat wie met honden werkt onder bevriezen verstaat.

Dat is een bevestigde afwezigheid over een gesloten lijst, en die is hard: een eigenaar in dat onderzoek kon die vijf signalen onmogelijk aankruisen, ook als hij ze perfect kende. Het is dus geen tekortkoming van de ondervraagde eigenaars maar een grens van het onderzoeksinstrument, en wie de cijfers hierboven citeert, hoort dat erbij te zeggen.

Praktisch gezien draait het die conclusie zelfs om. De vijf ontbrekende signalen zijn precies de signalen die je thuis het makkelijkst kan leren zien, omdat ze zichtbaar zijn vanaf de bank en geen interpretatie vragen. Een hond die zich uitschudt terwijl hij niet nat is, doet dat op een bepaald moment, en dat moment is de informatie: noteer wat er net daarvoor gebeurde. Oren laag, staart laag en een lichaam dat even helemaal stilvalt: dat zijn drie waarnemingen die je kan tellen. Of die gedragingen ook de andere hond kalmeren, zoals de populaire term kalmerende signalen suggereert, is een aparte vraag die het onderzoek niet beantwoordt. Dat ze iets zeggen over de hond die ze vertoont, staat buiten kijf.

Cortisol kiest geen kant, en de rustende hond is het ambiguste beeld van allemaal

Blijft de hoop op een objectief getal: een meting die zegt hoe je hond eraan toe is. In de praktijk is dat cortisol, uit speeksel, en daar valt veel op af te dingen.

Cobb, Jiménez en Dreschel zetten dat op een rij in een stuk op de preprintserver arXiv, met nummer 2502.11384, onder de titel Beyond Cortisol. Belangrijk om te weten: het is een preprint, dus voor zover wij konden nagaan niet door vakgenoten beoordeeld, en de auteurs noemen het zelf een discussiestuk dat het debat wil aanzwengelen, geen klassieke review.

Hun aanbeveling is niettemin expliciet: gebruik speekselcortisol niet op zichzelf om iets af te leiden over het gevoelsleven en het welzijn van een hond. Cortisol alleen, schrijven zij, is geen goede voorspeller van de stresstoestand, en de groeiende gewoonte om cortisol en soortgelijke biomerkers stresshormonen te noemen is onnauwkeurig. Een hoge cortisolwaarde na een prikkel betekent in hun lezing eerder dat het dier gepast aan het reageren is dan dat er iets misloopt. De meta-analyse waar zij naar verwijzen, verzamelde gegevens uit eenenzestig peer-reviewed studies met speekselcortisol.

Uit datzelfde stuk komt de zin die je het best onthoudt van dit hele artikel. Een hond die wakker is en niets doet, schrijven zij, kan zowel comfortabele ontspanning als door angst ingegeven terugtrekking en bevriezing vertonen. Diezelfde hond, dezelfde houding, dezelfde mand, en twee tegengestelde betekenissen. Het is precies het beeld waar de meeste eigenaars het meest gerust op zijn.

Wat er dan wel op de lijst staat, en wat elk ervan meet

Datzelfde stuk loopt de alternatieven af, en het overzicht is leerrijk, ook al is bijna niets ervan klaar voor gebruik.

Hartslag en hartslagvariabiliteit gelden als indirecte maten van de sympathische activiteit, maar de relatie tussen die maten en het gedrag dat je ziet, noemen de auteurs nog in discussie. Infraroodthermografie van het oog correleert naar eigen zeggen sterk met de activiteit van het autonome zenuwstelsel. Over immunoglobuline A in speeksel staat er dat verder onderzoek nodig is om het volledig te valideren als betrouwbare indicator. Melatonine is veelbelovend voor angst, veroudering en slaapkwaliteit. Bij serotonine hangen lagere bloedwaarden samen met minder sociaal gedrag naar mensen en meer agressie, maar blijven de steekproeven klein. Over het microbioom staat er dat specifieke aanbevelingen momenteel niet bestaan, en over telomeren dat er geen enkele studie bestaat die stress en telomeerlengte bij de huishond onderzocht heeft.

Een eigenaardigheid die wij erbij vermelden omdat ze iets zegt over hoe jong dit veld is: de overzichtstabel in datzelfde stuk zet catecholamines weg als nog niet gemeten bij honden, terwijl de literatuurlijst van hetzelfde stuk een publicatie uit 1996 bevat over precies die meting bij honden. Dat is een interne tegenspraak binnen een document, en geen reden om het weg te gooien, wel om elk getal eruit zelf na te kijken.

Een maat leunt in dat hele overzicht naar de positieve kant, en dat is oxytocine, dat volgens de auteurs kan dienen als indicator van positieve emoties, gemeten in hondenurine na eten of beweging. Verder blijft de rode draad dezelfde als bij het gedrag: het meeste meet opwinding, niet richting.

En er is nog een reden om voorzichtig te zijn met kant-en-klare referentiewaarden. De auteurs wijzen op de vierenveertigvoudige variatie in lichaamsgrootte binnen de huishond, en op hartslagverschillen tussen rassen: lager bij de border collie, de golden retriever, de labrador en de springerspaniel, hoger bij de cavalier king charles, de staffordshire bull terrier en de yorkshireterriër. Een getal dat bij de ene hond normaal is, is dat bij de andere niet.

Gedragsdiversiteit: de indicator die wel overeind blijft

Na al dat afbreken hoort er ook iets op te bouwen, en er is een lijn in de literatuur die dat levert.

In het overzichtsartikel van Novack en collega’s uit 2023 staat dat gedragsdiversiteit een indicator van positief welzijn kan zijn. De gedachte erachter is logisch: een dier dat uit eigen beweging veel verschillende dingen doet, heeft de ruimte en de rust om te kiezen. Positieve gedragingen, schrijven zij, wijzen op anticipatie, beslissingsprocessen en probleemoplossing. Dat is de categorie waar je thuis het meest aan hebt, want ze vraagt geen labo, alleen een notitieboekje.

Diezelfde auteurs zijn ook eerlijk over de staat van de instrumenten. Over de kwalitatieve gedragsbeoordeling schrijven zij dat de definities van experts niet consistent geoperationaliseerd waren en de vorm van het gedrag niet beschreven, maar dat die methode wel als een geldig welzijnsprotocol kan functioneren als er getraind wordt op overeenstemming tussen waarnemers. Over een welzijnsinstrument voor honden in kennels: goede inhoudsvaliditeit en criteriumvaliditeit, maar zwakke interne consistentie, en de gegevens over overeenstemming tussen waarnemers werden niet verzameld.

En er zit nog een verrassing in dat artikel, uitgerekend over de staart. Het aantal kwispelbewegingen per seconde, beïnvloed door het soort beloning dat de hond verwachtte, bleek te correleren met een positieve gevoelstoestand, terwijl de links-rechtsverdeling in die studie niet gerapporteerd werd. Wie de staart toch wil gebruiken, kijkt dus beter naar het tempo dan naar de kant.

De week die je thuis wel kan meten

Alles hierboven komt samen in een werkwijze die niets kost en waar je over een maand iets aan hebt. Een losse waarneming betekent bijna niets; een reeks wel.

Het principe: je meet geen geluk, je meet verandering. Zet een week lang elke avond drie dingen op papier, en leg die week weg. Doe hetzelfde over een maand en over drie maanden. Pas dan gaan de getallen praten.

  • Tel gedragingen, geen kwispels. Noteer hoeveel verschillende dingen je hond op eigen initiatief deed: snuffelen, kauwen, rollen, spelen, kijken, contact zoeken, van slaapplaats wisselen. Een lijst die over de weken korter wordt, is een signaal. Een stille dag is dat niet.
  • Kijk naar anticipatie. Een hond die uit zichzelf iets begint voor jij het doet, haalt de riem, gaat naar de deur, brengt speelgoed, voorspelt iets goeds. Dat is het sterkste positieve teken dat je zonder apparatuur kan zien.
  • Noteer de vijf signalen die in het Italiaanse onderzoek niet eens op de lijst stonden: uitschudden zonder nat te zijn, wegkruipen, oren laag, staart laag of tussen de poten, en kort helemaal stilvallen. Schrijf er telkens bij wat eraan voorafging.
  • Scoor de drie constructen apart in plaats van er een totaalcijfer van te maken. Een hond kan tegelijk hoog staan op opwinding en op angst; een optelsom verbergt precies dat.
  • Zet een camera aan wanneer je weg bent. Dat is de enige manier om te zien wat er gebeurt in de uren die je per definitie niet kan waarnemen, en het is dezelfde eerste stap die geldt bij een vermoeden van verlatingsangst.
  • Behandel rustig liggen nooit als bewijs op zich. Kijk naar de tien minuten ervoor en erna: kwam je hond daarna iets ondernemen, strekte hij zich uit, wisselde hij van plek?
  • Verandert er iets, ga dan eerst naar de dierenarts en niet naar een trainer. Pijn is bij gedragsverandering de meest gemiste oorzaak, en dat geldt bij een stille hond evengoed als bij een angstige.

In België: 1.384.763 honden, en geen enkele die officieel gelukkig hoeft te zijn

Tot slot de schaal waarop dit speelt. Eind 2025 telde Vlaanderen 1.384.763 geregistreerde honden. In de loop van dat jaar werden er 71.724 nieuw geregistreerd via de dierenarts, tegenover 75.968 het jaar voordien en 112.961 in 2021. Honden en katten samen kwamen in 2025 uit op 149.528 nieuwe registraties. De cijfers komen uit de databanken DogID en CatID en werden in februari 2026 bekendgemaakt door de Vlaamse minister van Dierenwelzijn.

Het populairste hondenras in die registraties is geen ras: de kruising, officieel genoteerd als Canis vulgaris, staat op nummer een, gevolgd door de teckel, de chihuahua, de labrador retriever en de poedel.

Leg die cijfers naast het begin van dit artikel. Voor elk van die ruim 1,38 miljoen honden eist de wet voeding, verzorging, huisvesting en beschutting, plus ruimte en bewegingsvrijheid. Over spel, verveling, contact met soortgenoten of iets wat op plezier lijkt, zegt diezelfde wet niets.

Dat is geen aanklacht tegen de wetgever. Een wet wordt geschreven om afdwingbaar te zijn, en gelukkig is niet afdwingbaar; pijn, verwaarlozing en verwonding zijn dat wel. Precies daarom blijft de vraag van dit artikel bij jou liggen, en precies daarom is het antwoord erop geen signaal maar een reeks. Niet de kwispel van vanmiddag, maar het verschil tussen deze maand en vorige maand.

Vond je dit artikel nuttig? Deel het met andere hondenliefhebbers!

Delen:

Bekijk deze rassen

Lees ook

Veelgestelde vragen

Betekent kwispelen dat mijn hond blij is?

Niet noodzakelijk. Het overzichtsartikel over kwispelen dat in 2024 in Biology Letters verscheen, noemt het gedrag wetenschappelijk ongrijpbaar en stelt dat de mechanismen en de ontwikkeling ervan nog slecht begrepen worden. Kwispelen hangt in die literatuur samen met zowel positieve als negatieve opwinding, en in een van de besproken studies kwispelden agressieve honden meer dan niet-agressieve honden. Kijk dus naar de staarthoogte en naar de rest van het lichaam, niet naar de beweging alleen.

Mijn hond geeuwt vaak. Is dat stress of ontspanning?

Dat hangt af van de context, en de literatuur is het er zelf niet over eens. In de Italiaanse bevraging uit 2012 onder 1.190 hondeneigenaars noemde slechts 8,5 procent van de best scorende groep geeuwen als mogelijk stressteken. In de Lincoln P-QoL-schaal uit 2019 staat geeuwen juist in het construct Calmness, naast ontspannen liggen. Geeuwen vlak na het wakker worden betekent dus iets anders dan geeuwen op de parking bij de dierenarts. Noteer er altijd bij wat eraan voorafging.

Mijn hond speelt veel. Dan zit het toch goed?

Niet automatisch. In het overzicht van Held en Špinka uit 2011 kan spel toenemen na een periode van gebrek en in stressvolle situaties: biggen uit kale hokken speelden meer dan biggen uit verrijkte hokken zodra ze in een nieuwe ruimte kwamen. In een studie uit 2015 hingen hogere spelfrequenties bij manegepaarden samen met meer agressie, hogere oxidatieve stress en een hogere chronische-stressscore. Die bevindingen komen niet van honden, maar ze zijn wel een reden om spel niet als enig bewijsstuk te gebruiken.

Kan mijn dierenarts meten of mijn hond gelukkig is?

Niet rechtstreeks. Er bestaan gevalideerde vragenlijsten voor pijn en voor levenskwaliteit bij zieke honden, maar een overzichtsartikel uit 2023 stelt dat die beoordelingen in de klinische praktijk vooral in de laatste levensfase gebruikt worden om een euthanasiebeslissing te onderbouwen, en dat ze geen nulmeting bij een gezonde hond bevatten. Wat je dierenarts wel kan meten, is pijn, gewrichten, gebit, schildklier en gehoor. Dat is ook de juiste eerste stap zodra het gedrag van je hond verandert.

Wat moet ik mijn hond volgens de Vlaamse wet geven?

De Vlaamse Codex Dierenwelzijn verplicht wie een dier houdt om de nodige maatregelen te nemen voor aangepaste voeding, verzorging, huisvesting en beschutting (artikel 10, paragraaf 1), om rekening te houden met de fysiologische en ethologische behoeften van het dier (artikel 5), en om voldoende ruimte en bewegingsvrijheid te laten, waarbij een dier niet gewoonlijk of constant mag worden vastgemaakt of opgesloten (artikel 10, paragraaf 2). De woorden spel, verveling en sociaal contact komen in de tekst die wij konden lezen niet voor.

Mijn hond ligt de hele dag rustig. Is dat een goed teken?

Dat kan je aan die ene waarneming niet aflezen. In een overzichtsstuk over fysiologische welzijnsindicatoren bij honden staat het onomwonden: een hond die wakker is en niets doet, kan zowel comfortabele ontspanning vertonen als terugtrekking en bevriezing uit angst. Let dus op wat eraan voorafgaat en wat erop volgt. Komt je hond uit zichzelf iets ondernemen, strekt hij zich uit, wisselt hij van slaapplaats? Blijft een hond die vroeger initiatief nam weken aan een stuk liggen, dan is dat eerst een vraag voor je dierenarts.